ΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ

Δείτε εδώ το α’ μέρος

Ρεαλισμός και ιδεαλισμός

Ένα διαφορετικό από τα συνήθη ρεαλισμό ενσαρκώνει η ζωγραφική του Πρωτάτου. Στην ιστόρηση επεισοδίων από την εγκόσμια δράση του Κυρίου και της Θεοτόκου, διαφαίνεται η προσπάθεια για όσο γίνεται πιστότερη –εικονογραφικά και ψυχογραφικά- απόδοση του πνευματικού περιεχομένου της κάθε παράστασης. Στα μεμονωμένα πορτραίτα των ιερών μορφών, τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά διαγράφονται σε απόλυτη συμφωνία με τον ιδιαίτερο χαρακτήρα, τον τρόπο ζωής, την ηλικία και την πνευματικότητα των εικονιζόμενων11.

Οι δύο κύριες κατευθύνσεις εικαστικής διατύπωσης –ρεαλισμός και ιδεαλισμός – στο Πρωτάτο δεν αντιμάχονται η μία την άλλη, αλλά βρίσκονται σε ισόρροπη συνύπαρξη μεταξύ τους! Ποτέ ο ρεαλισμός του Πανσέληνου δε γίνεται ωμός και καθημερινός, και ποτέ ο ιδεαλισμός του δεν είναι ψυχρά ακαδημαϊκός, ούτε αποβαίνει σε βάρος της ζωγραφικής αλήθειας.

Στις μορφές των προπατόρων, των προφητών, των ιεραρχών και των ασκητών του, ανακαλύπτει κανείς εύκολα –υπαρκτές και σήμερα- μορφές του Άθω! Αλλά μορφές ηγιασμένες, όχι κοινότυπες… Ο θεόπτης Μωυσής, ο δίκαιος Νώε, ο Μελχισεδέκ· οι ιεράρχες Σπυρίδων και Κύριλλος· οι όσιοι Δαυίδ, Πέτρος ο Αθωνίτης και ο Παύλος ο εν τω Λάτρω· οι συγγραφείς άγιοι Μάξιμος και Ιωάννης της Κλίμακος… Μορφές εξαίσιες, πλήρεις πνεύματος και αλήθειας! Στο σκαμμένο τους πρόσωπο φέρουν έντονα χαραγμένα τα σημάδια των ασκητικών τους αγώνων και μόχθων, της ασταμάτητης εσωτερικής πάλης, της διαρκούς πνευματικής εγρήγορσης· και συνάμα, η ίδια αυτή έκφραση αποπνέει μια πλατιά ανάσα ψυχικής «ευρωστίας» και το άρωμα της αγιότητας. Προφανώς ο Πανσέληνος, ζώντας –δεν ξέρουμε για πόσο χρόνο- «εν μέσω μοναχών λευκαθέντων εν τη ασκήσει», μπόρεσε για το λόγο αυτό να στήσει στην καρδιά του Άθωνα μια τέτοια, μοναδική σε παγκόσμια κλίμακα, πινακοθήκη γεροντικών μορφών12. «Τέτοιους γέροντες δε θα δεις πουθενά», γράφει ο Κόντογλου. Κι αλλού: «Τα στοχαστικά πρόσωπά τους είναι πολύ σεβάσμια, γιατί απάνω τους είναι τυπωμένα τα δύο πιο σεβαστά πράγματα, η αγιοσύνη και το γήρας… Βαθιά πράγματα! Άβυσσος»13!

img-150713132522-0001

Ο όσιος Παύλος, ο εν τω Λάτρω

Στους νέους πάλι αγίους, βλέπεις πρόσωπα που σου φαίνεται πως τα έχεις ξαναδεί! Όχι όμως πρόσωπα «τετριμμένα», αλλά νέων ανθρώπων ανακαινισμένων εν Χριστώ: Οι άγιοι Δημήτριος, Σέργιος, Βάκχος, Προκόπιος· ο θαυμάσιος Πρόχορος… Με όλη ωστόσο τη χάρη και τη δροσιά της ηλικίας τους! Τα μειλίχια, ελαφρά συνεσταλμένα, χείλη τους· τα μεγάλα και ξάστερα, αμυγδαλόσχημα μάτια· τα καλοσχεδιασμένα «κοχύλια» των αυτιών· η σοβαρή, εσωστρεφής έκφραση του προσώπου και η γεμάτη αξιοπρέπεια στάση του σώματος μαρτυρούν ανάλογο εσωτερικό πλούτο και πνευματική αρχοντιά. Μόνο στις αστικές επιτύμβιες στήλες του κλασικού 5ου προχριστιανικού αιώνα συναντάμε παρόμοιο κάλλος!

img-150409115029-0001

Ο Άγιος Δημήτιος

Ο Μανουήλ Πανσέληνος αναδεικνύεται έτσι ένας από τους μεγαλύτερους μύστες και εκφραστές της θεώμενης ψυχής του ανθρώπου. Με έξοχη παρατηρητικότητα αποτυπώνει στη δυνατή του μνήμη τις μορφολογικές αλλοιώσεις που επιφέρει στο ανθρώπινο πρόσωπο η εσωτερική του ζωή και καταγράφει την «καλήν αλλοίωσιν» -από τη θέαση του Ακτίστου Φωτός- στην «ασκητικωτάτην και ωραίαν» όψη των γερόντων και την παρθενική των νέων14.

Ε, λοιπόν! Ως προς αυτό ο Πανσέληνος στάθηκε μέχρι σήμερα ανυπέρβλητος, μέσα σε όλον τον κόσμο της θρησκευτικής ζωγραφικής, κι εδώ εντοπίζεται η μεγαλύτερη, η τεράστια απόσταση της ποιότητας της τέχνης του, από τις κάθε είδους νοηματικές αστοχίες (αν όχι ηθελημένες ανοσιότητες) των μεγάλων ζωγράφων της Δυτικής Αναγέννησης15. Εκεί η θρησκευτική ζωγραφιά είναι απλά μια σύνθεση επιμέρους τεχνικών στοιχείων: γραμμή, χρώμα, τρίτη διάσταση, σκιοφωτισμός, δεξιοτεχνία στη λεπτομέρεια, ωμός και αμετουσίωτος συχνά νατουραλισμός… Τίποτα επέκεινα τούτων. Το θέμα («θρησκευτικό» ή μη), αφορμή διακόσμησης και αισθητικής απόλαυσης… Καμιά, δειλή έστω, προσπάθεια προσέγγισης του εσωτερικού κόσμου των εικονιζόμενων προσώπων, καμιά προσπάθεια εμβάθυνσης στο χώρο του μεταφυσικού μυστηρίου. Με αφέλεια (και απρέπεια) ο δυτικός καλλιτέχνης μεταφέρει δικά του πάθη και χαρακτηριστικά του εσωτερικού του κόσμου στα πρόσωπα και στις κινήσεις των ιερών μορφών. Πόσο ψέμα, αλήθεια, με πόση αληθοφάνεια!

img-150713132522-0002

Ο Χριστός στην Ανάσταση

Στον αντίποδα ακριβώς αυτής της εικαστικής οπτικής, βρίσκεται –δύο αιώνες (!) πριν από τη Δυτική Αναγέννηση- η τέχνη του Πανσέληνου. Στο Πρωτάτο, κατ’ απόλυτη συμφωνία προς το λόγο ύπαρξης του ναϊκού χώρου, οι ιερές ιστορίες, οι προσωπογραφίες και οι διάφοροι της ζωγραφικής εκφραστικοί και τεχνικοί τρόποι, δεν αυτονομούνται ούτε καταλήγουν αυτοσκοπός –παρωθώντας έτσι σε νοητικό μετεωρισμό· αλλά πειθαρχούνται σε μια «εσωτερική ενότητα», προς την έκφραση υψηλών πνευματικών νοημάτων16. Η «μέθεξη» του πιστού στο έργο της Τέχνης τελετουργείται και ολοκληρώνεται μέσα στο λατρευτικό βίωμα, που αποτελεί την υψηλότερη, αδιατύπωτη μορφή Ποίησης!

(συνεχίζεται)

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[11] ΞΥΓΓΟΠΟΥΛΟΣ, Ν. Εστία (1963), 212 και Ν. Εστία (1981), 99-100. ΙΕΡΟΘΕΟΣ, 44-45

[12] ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ, 94-95

[13] ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ, 94. ΓΑΛΛΗΣ, 37

[14] ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ, 91

[15] ΣΥΜΕΩΝ Ο ΝΕΟΣ ΘΕΟΛΟΓΟΣ

[16] ΟΥΣΠΕΝΣΚΥ ΛΕΩΝΙΔΑΣ, Η εικόνα (μετάφρ. Και σχόλια Κόντογλου), Αθήνα 1952, 43. ΦΩΚΑΣ, 13. Πβ. και τις θέσεις του Κόντογλου, σε ποικίλα δημοσιεύματά του

 

Advertisements

One thought on “ΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ

  1. Παράθεμα: ΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ | Κωνσταντινος Ξενοπουλος

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s