ΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ

Βρείτε εδώ το β’ μέρος

Η σχεδιαστική ευστοχία

Αναμφίβολα ο Πανσέληνος υπήρξε ένας από τους πιο προικισμένους δεξιοτέχνες της γραμμής. Κατέχοντας πλήρως την άρτια και συγκροτημένη σχεδιαστική γλώσσα της σύγχρονής του μακεδονικής μνημειακής τεχνοτροπίας –στην οποία συνοψίζονται τα καινοτόμα και πολυποίκιλα σχεδιαστικά επιτεύγματα της μέχρι τότε βυζαντινής ζωγραφικής- καταφέρνει, με την άνεση που χαρακτηρίζει όλες τις εποχές καλλιτεχνικής ακμής, να δώσει σάρκα και οστά στο όραμά του, αλλά και να αναδειχθεί ο επιφανέστερος εκπρόσωπος της πολυδιάστατης «Μακεδονικής Σχολής».

Το ανθρώπινο σώμα στις τοιχογραφίες του Πρωτάτου διαγράφεται εύρωστο και ρωμαλέο, με σωστές αναλογίες και μεγάλη ελευθερία κινήσεων –στοιχεία που μαρτυρούν άριστη γνώση της φυσιολογίας και της ανατομίας του. Οι μορφές του έχουν τέτοια αμεσότητα στην έκφραση («πιο ζωντανοί από τους ζωντανούς», θα γράψει γι’ αυτούς ο Κόντογλου17), που δίνουν στο θεατή την εντύπωση ότι μπορούν να επικοινωνήσουν με άνεση μαζί του, ακόμα κι όταν φαίνονται βυθισμένες στις σκέψεις τους ή έχουν στραμμένη τη ματιά τους στο πλάι. Μια μικρή μόνο κίνηση της κεφαλής, κι ο άγιος θαρρείς πως θα σου μιλήσει –σε έχει ήδη ακούσει…

Ο άγιος Πρόχορος από το Πρωτάτο

Ο άγιος Πρόχορος από το  Πρωτάτο

Οι εξπρεσιονιστικές παραμορφώσεις είναι μετρημένες (για παράδειγμα στην κεφαλή του τιμίου Προδρόμου στη Βάπτιση, της Θεοτόκου στη Σταύρωση, του ευαγγελιστού Ιωάννου στην Αποκάλυψη, του πρεσβύτου Συμεών στην Υπαπαντή, ενός μαθητού που έχει παραδοθεί σε βαθύτατο ύπνο στο Όρος των Ελαιών, και στην όλη σύνθεση της δραματικότατης Αποκαθήλωσης). Ποτέ όμως στο Πρωτάτο η παραμόρφωση δεν εκφυλίζεται σε στείρο μανιερισμό, όπως παρατηρεί κανείς σε άλλα σύγχρονα με αυτό τοιχογραφικά σύνολα18, αλλά χρησιμοποιείται μόνο για υψηλούς εκφραστικούς στόχους19.
Η πτυχολογία, συνήθως πλουσιότατη, σχηματίζεται κατά τον Φειδιακό τρόπο: δεν αποσκοπεί απλώς στο να καλύψει το ανθρώπινο σώμα20, αλλά κυρίως στο να αναδείξει τη ζωτικότητα και την ορμή των κινήσεών του –αποκαλύπτοντας ψυχικές καταστάσεις και ροπές- καθώς και στο να υποβάλλει, με το δικό της ανεικονικό ρυθμό, ένα πλούσιο συνειρμό εικόνων- υπογραμμίζοντας ιδέες θεολογικές.

Ραφαήλ: Ο θρίαμβος της Γαλάτειας (λεπτομέρεια)

Ραφαήλ: Ο θρίαμβος της Γαλάτειας (λεπτομέρεια)

Έτσι, στις σίγουρες και δυνατές γραμμές του στροβιλιζόμενου, πολύπτυχου ιματίου του Χριστού στην Ανάσταση, διαγράφεται όλη η αποφασιστικότητα της βίαιης κίνησης του Νικητού του θανάτου• και εξαίρεται, με την αναγλυφικότητα της σωματικής Του υπόστασης, η κυριαρχία της ζωής πάνω στο θάνατο21. Στον ευαγγελιστή Ματθαίο, που εικονίζεται συγκεντρωμένος σε υψηλούς στοχασμούς (παρά το ότι συγχρόνως ασχολείται εντατικά με… βιβλιοδεσία!), η ρευστότητα της έξοχης πτυχολογίας τονίζει την κινητικότητα του σώματός του και συνάμα την πνευματική του εγρήγορση. Στη θαυμάσια παράσταση της συγγραφής της Αποκάλυψης, οι άγιοι Ιωάννης και Πρόχορος εγγράφονται μέσα σε ένα νοητό κύκλο: οι κεφαλές τους πλησιάζουν, τα σώματα γέρνουν το ένα προς το άλλο, τα χέρια τους «συνομιλούν». Μια ανεπανάληπτη σύνθεση γραμμών κατέρχεται, σα βέλη αστραπής, από το αστραπόχρωμο ένδυμα του «Υιού της Βροντής» και ανέρχεται κυματοειδώς, σαν πύρινες γλώσσες, στο φλεγόμενο ιμάτιο του αφοσιωμένου μαθητού: «η μέθεξή του στο μυστήριο της Αποκάλυψης»22 εξεικονίζεται πλήρης. Στη σκηνή του Ιερού Νιπτήρος, η ταραγμένη πτυχολογία του ιματίου του πρωτοκορυφαίου αποστόλου καταγράφει πιστά την εσωτερική του αναστάτωση και αντιδιαστέλλεται έντονα προς τις ήρεμες κατακόρυφες γραμμές του ποδήρους χιτώνα του Θεανθρώπου. Οι επάλληλες καμπυλόγραμμες πτυχώσεις του λεντίου ακολουθούν την κίνηση του δεξιού χεριού του Χριστού και υπογραμμίζουν το νόημά της: την έμπρακτη προσφορά αγάπης στο συνάνθρωπό μας. Τέλος, στον γλυκύτατον Αναπεσόντα, η λυρική σύνθεση των γραμμών των ενδυμάτων του μικρού, και με πολλή χάρη ανακεκλιμένου, Ιησού και του πέπλου που Τον περιβάλλει –σε συνδυασμό με τη βαθειά εκφραστικότητα του προσώπου- συνιστά μια εξαίσια μελωδία: ένα τραγούδι συμπόνιας και αγάπης προς το ανθρώπινο πλάσμα…

Πανσέληνος: Η βάπτιση του Χριστού (λεπτομέρεια)

Πανσέληνος: Η βάπτιση του Χριστού (λεπτομέρεια)

Σπανιότερα, η πτυχολογία διαγράφεται λιτή και απέριττη στο έπακρο, όπως για παράδειγμα στους Ιεράρχες. Αποδεσμεύει έτσι την προσοχή του θεατού, ώστε το ενδιαφέρον του να επικεντρωθεί αποκλειστικά στην έκφραση του προσώπου και των χεριών –αυτών των θαυμάσια εκφραστικών χεριών, που αντίστοιχά τους συναντάμε μόνο στην αρχαιοελληνική γλυπτική (και, αιώνες μετά, στο Θεοτοκόπουλο!).

Θα ήταν οπωσδήποτε παράλειψη αν δεν ανέφερε κανείς και τον αριστοτεχνικό συγκερασμό της «φυσικής» με την «αντίστροφη» προοπτική, στα ποικίλα αρχιτεκτονικά στοιχεία που περιβάλλουν τις μορφές, και που κάνει να μοιάζουν τόσο παιδαριώδεις οι απόπειρες των κυβιστών ζωγράφων του αιώνα μας23

(συνεχίζεται)

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[17] Ό.π.

[18] ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ, 92

[19] Για παράδειγμα, στον Άγιο Κλήμεντα Αχρίδος (1923) και σε κάποιες σκηνές του καθολικού του Βατοπεδίου (αρχές 14ου αι.)

[20] Η ηθελημένη σχεδιαστική παραμόρφωση αποτελεί καταξιωμένο καλλιτεχνικά εκφραστικό τρόπο. Αποσκοπεί, με την «καθ’υπερβολήν» διατύπωση κάποιων χαρακτηριστικών, να προσδώσει έμφαση στο ουσιώδες. Συνήθως, εξαίρει τη δραματική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης.

[21] Δεν μπορεί παρά να διαφωνήσει κανείς εδώ με κάποιες αυθαίρετες γενικεύσεις ενός αξιόλογου,κατά τα άλλα, κειμένου (AMAND DE MENDIETA, Πλευρές της ζωγραφικής στο Άγιον Όρος, Πρωτάτον 47, 317), λ.χ. ότι η ζωγραφική στο Άγ. Όρος «δεν κάνει καμιά παραχώρηση στον ουμανισμό ή στη φυσική ομορφιά», ή ότι το σώμα, ως «φυλακή της ψυχής, εξαφανίζεται πάντα κάτω από τα ευρύχωρα ενδύματα». Για να καταλήξει, με ακραία υπερβολή, πως «στο Βυζάντιο και στον Άθωνα, δε βλέπουμε πια τίποτα άλλο εκτός από τα τεράστια μάτια, που αποκτούν σημασία σχεδόν αποκλειστική»(!)

[22] ΙΕΡΟΘΕΟΣ, 43

[23] ΔΩΡΟΘΕΟΣ, 493

Advertisements

One thought on “ΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ

  1. Παράθεμα: ΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ | Κωνσταντινος Ξενοπουλος

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s