ΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ

Βρείτε εδώ το γ’ μέρος

Οι αρχαιοελληνικές καταβολές

Είναι γενικά παραδεκτό, πως η Βυζαντινή Τέχνη –καθώς διαμορφώθηκε μέσα στο ελληνικό περιβάλλον της Κωνσταντινούπολης- φέρει έντονη τη σφραγίδα της αρχαιοελληνικής καταγωγής της, σε ολόκληρη την ιστορική της διαδρομή24.

Στην κρίσιμη για την επιβίωση της Αυτοκρατορίας εποχή των Παλαιολόγων, η στροφή προς το αρχαιοελληνικό όραμα είναι ιδιαίτερα εμφανής. Ο Μανουήλ Πανσέληνος, ως κύριος εκπρόσωπος της κλασικότροπης «Μακεδονικής Σχολής», αναδεικνύεται ένας από τους κυριότερους εκφραστές του.

img-150713132522-0006

Ο άγιος Νικόλαος (έργον Πανσελήνου, Μονή Μεγίστης Λαύρας)

Οι ελληνιστικές επιρροές δεν εξαντλούνται μόνο σε κάποια εξωτερικά –εικονογραφικά ή τεχνοτροπικά- γνωρίσματα της τέχνης του: τις κοπέλες με τους αρχαίους χιτώνες και τους ανεμίζοντες πέπλους, τις προσωποποιήσεις των φυσικών στοιχείων, τα πολυσύνθετα οικοδομήματα, το καταπληκτικά φωτεινό «Πολυγνώτειο» χρώμα, τη γεμάτη ελληνιστική χάρη ατμόσφαιρα25… Έχουν κυρίως να κάνουν με τη βαθύτερη ουσία της τέχνης αυτής.

Στο Πρωτάτο, «το γαλήνιο μεγαλείο της διατάξεως του συνόλου ταιριάζει απόλυτα μέσα στον πελώριο αλλά ήρεμο αρχιτεκτονικό χώρο»26, η ζωγραφική συμβαδίζει με την αρχιτεκτονική, χαρίζοντας μια αίσθηση «θείας ευρυχωρίας», ίδιας με αυτή που μας αποκαλύπτεται στην Αγία Σοφία: την αίσθηση δηλαδή του μεγάλου, που ωστόσο δε σε συνθλίβει, δε σε κάνει να διαλυθείς. «Είναι κάτι που οφείλεται στην αντίληψη που βάζει τον άνθρωπο στο κέντρο του κόσμου», παρατηρεί με οξυδέρκεια ο Γιάννης Τσαρούχης27.

Αυτός ο ανθρωποκεντρικός προσανατολισμός –κύριο γνώρισμα της αρχαίας ελληνικής Τέχνης28 -αποκτά νέα διάσταση πνευματικού βάθους στη χριστιανική κοσμοθεωρία και έκφραση. Ο ζωγράφος του Πρωτάτου δείχνει ξεκάθαρα στο έργο του την αγάπη του για τη ζωή και τον άνθρωπο, παρουσιάζοντάς τον ηθικά ανώτερο –ανεξάρτητα από το εξωτερικό περιβάλλον και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ζει και πορεύεται. Ο σεβασμός προς την ανθρώπινη μορφή29 φτάνει με τον πανσέληνο στο αποκορύφωμά του: τα πρόσωπα των αγίων του αποπνέουν βαθιά πνευματικότητα και ήρεμο μεγαλείο. Σε κάποιες παραστάσεις, για να διασκεδάσει κάπως τη σοβαρή ατμόσφαιρα30, προσθέτει χαριτωμένες λεπτομέρειες από την καθημερινή ζωή –στην επική λ.χ. σκηνή της Βάπτισης τρία μικρά παιδιά, πιασμένα από το χέρι, χορεύουν αμέριμνα πάνω σε ένα γεφύρι…

Αυτή η αγάπη για τη ζωή είναι κυρίως που κατευθύνει τη σμίλη και το χρωστήρα των μεγάλων εικαστικών καλλιτεχνών, όλων των εποχών: του προϊστορικού ειδωλοπλάστη, ενός Φειδία, του Μιχαήλ Αγγέλου. Στις μορφές του Πανσέληνου, κάτω από τα πλούσια ιμάτια, το σώμα σφύζει από τον παλμό της ζωής· το εύρωστο στήθος ανασαίνει πλατιά· τα στιβαρά πόδια πατούν με σιγουριά, «καταφάσκουν» το χώμα –αυτήν εδώ τη ζωή- χωρίς όμως να αγνοούν το πού πορεύονται31.

Είναι ψυχολογικά παρατηρημένο πως η συγκρατημένη έκφραση των συναισθημάτων προσδίνει σε αυτά εσωτερικές προεκτάσεις μοναδικές32. Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός και η καλλιτεχνική του έκφραση πρόσφεραν στην παγκόσμια Ιστορία του πνεύματος μια κατάκτηση εντελώς μοναδική: αυτή τη θαυμάσια συνύπαρξη του πάθους για τη ζωή (το «ζωτικόν φαίνεσθαι», στο χώρο της Τέχνης) παράλληλα με την πειθαρχία σε ένα κανόνα («μέτρον άριστον»)33. Μια αδιόρατη θλίψη –κάτι σαν «αριστοκρατική μελαγχολία»34– που δεν έρχεται σ αντίθεση με τη «μακαριότητα του ευρόντος»35, σφραγίζει ακόμα και τα πιο νεανικά, ολοφώτεινα πρόσωπα του Πρωτάτου. Κι ο συνειρμός παραπέμπει στα αρχαία αττικά ανάγλυφα –η συγκίνηση είναι κι εδώ το ίδιο υψηλή. Πραγματικά ώριμος καλλιτέχνης ο Πανσέληνος, έχει ασφαλώς συνειδητοποιήσει πως η υπερβολική έξαρση του δραματικού στοιχείου36– με την αδικαιολόγητη συναισθηματική της εξωστρέφεια- αποτελεί μονομέρεια, που αναιρεί την ολοκληρωμένη θεώρηση ενός ουσιαστικού ρεαλισμού.

img-150713132522-0007

Ο ευαγγελιστής Ματθαίος (κρητιδογραφία, αντίγραφο του Αθ. Τσουκνίδα 1985)

Πολλές μορφές στο Πρωτάτο –καθώς αποδίδονται σε κατάσταση πλήρους εσωτερικής συγκρότησης, πριν από κάποια κορυφαία στιγμή δράσης –εγγράφονται μέσα σε ένα ένσταυρο μαίανδρο37. Με το ίδιο αυτό γεωμετρικό σχήμα –άλλοτε να εκδιπλώνεται σε ποικίλες παραλλαγές, πάνω στα γεωμετρικά αγγεία και άλλοτε να ενσαρκώνεται σε τρισδιάστατο γλυπτό, όπως στο Δισκοβόλο του Μύρωνος- αποδίδει μόνιμα η αρχαία ελληνική Τέχνη τις δύο βασικές ιδεολογικές κατευθύνσεις της38

(συνεχίζεται)

 ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[24] Προκαλεί πραγματική απορία και αποτελεί επιστημονικό αναχρονισμό η άποψη που αποδίδει τη ριζοσπαστική «αντίστροφη προοπτική» σε αδεξιότητα (!) των βυζαντινών καλλιτεχνών…(ΠΑΠΑΜΑΣΤΟΡΑΚΗΣ, Η Βυζαντινή Ζωγραφική, Αρχαιολογία 56 (1995), 16). Δυσκολεύομαι να παραδεχθώ πως οι μάστορες της «Μακεδονικής Σχολής», που με τόση δεξιοτεχνία γνώριζαν να αποδίδουν τους σωματικούς όγκους, θα αδυνατούσαν να καταγράψουν «σωστά» ένα απλό αρχιτεκτόνημα- όταν σήμερα οι αρχάριοι τα καταφέρνουν ευκολότατα, στα πρώτα κιόλας μαθήματα σχεδίου… (Ας μου συγχωρεθεί το σχόλιο σε μια άποψη, μιας κατά τα άλλα θαυμάσιας στην περιεκτικότητά της μελέτης).

[25] ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ ΜΑΝ., Ο ευρωπαϊκός χαρακτήρας της Βυζαντινής Τέχνης, 27-28

[26] ΞΥΓΓΟΠΟΥΛΟΣ, Ν. Εστία (1963), 212 και Ν. Εστία (1981), 99. ΤΣΑΡΟΥΧΗΣ, 17

[27] 27 ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ, ΙΕΕ, Θ’, 435

[28] ΤΣΑΡΟΥΧΗΣ, 17

[29] ΚΑΡΟΥΖΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ, Αρχαία Τέχνη, Αθήνα 1981 (επανέκδ., Ερμής). ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΣ ΜΑΝ., ΙΕΕ, Β’, 183 και Γ2’. ΘΕΟΧΑΡΗΣ ΔΗΜ., Νεολιθικός Πολιτισμός, Αθήνα 1981, 64-65 και σημ. 52, ΤΣΟΥΚΝΙΔΑΣ ΑΘΑΝ., Θεσσαλία (Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου LYON), Αθήνα 1994, Α’, 119-120

[30] GRABAR ANDRE, Το μήνυμα της Βυζαντινής Τέχνης

[31] ΔΩΡΟΘΕΟΣ, 496

[32] ΔΩΡΟΘΕΟΣ, 497

[33] ΚΑΡΟΥΖΟΣ, ό.π., ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ, Ν. ΕΣΤΙΑ ( ), JAGOT PAUL, Δημιουργική προσπάθεια, 137

[34] ΚΑΡΟΥΖΟΣ, ό.π.

[35] Γνώρισμα που αποδίδει ο Τσαρούχης στον Αλ. Κοντόπουλο (Φθιωτικός Λόγος 10, 24)

[36] ΔΩΡΟΘΕΟΣ

[37] Βλ. σημ. 18

[38] Βλ. ενδεικτικά το Χριστό στην Ανάσταση, τον Άγγελο στη Βάπτιση, τον Συμεών στην Υπαπαντή και τον ευαγγελιστή Ματθαίο

Advertisements

One thought on “ΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ

  1. Παράθεμα: ΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ | Κωνσταντινος Ξενοπουλος

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s